زنده ياد استاد اسماعيل اديب خوانساري ، قسمت دوم :

 از جمله دوستان اديب مرتضي خان محجوبي نوازنده بي بديل پيانوي ايراني، موسي خان معروفي كه سبب آموختن ساز سه تار اديب گرديدو رضا روان بخش كه سبب آشنايي اديب با تنبك نوازي وريتم گرديد . از سال 1304 به بعد كه كار ضبط صفحات گرامافون 78 دور رونق يافت از اديب جوان نيز كه در محافل ادبي شهرت فراوان يافته بود براي ضبط صدايش دعوت شد و درطي سالهاي متمادي كمپاني هاي آلماني و انگليسي از او صفحه ضبط كردند . اين صفحات بيشتر آواز وبه همراه سازهايي چون پيانوي مرتضي خان محجوبي و تار موسي خان معروفي و ويلون پرويز ياحقي بود و اديب را به همراه قمرالملوك وزيري ورضاقلي خان ظلي وتاج اصفهاني به عنوان صادقترين راويان موسيقي ايراني شناخته شدند . در سال 1310 هجري شمسي صفحاتي با تار عبدالحسين برازنده كه از شاگردان مكتب درويش بود ضبط كرد كه از آن جمله صفحه بيات اصفهان كه در گام سل خوانده است . جمعا حدود هفتاد صفحه از صداي گرم و پور شور وي ضبط شد ونام اديب خوانساري همه جا در محفل ذوق وهنر بر سر زبانها افتاد . بسياري از صفحات اديب با مطلع اشعاري كه خوانده شهرت يافته اند از جمله حسنت به اتفاق ملاحت جهان گرفت در سه گاه يا خوفتن عاشق يكي است بر سر ديبا و خارخوشتر از دوران عشق ايام نيست در نوا يا زلف بر باد مده تا ندهي بر بادم آواز كرد بيات همراه با ويلون حسين ياحقي كه بارها الگوي تقليد واقتباس خوانندگان بعدي از جمله غلامحسين بنان بنا به تصريح خود وي قرار گرفته است .

 داريوش پير نياكان نقل مي كند: مرحوم اديب ساليان سال با راديو همكاري داشته وحتي در آنجا كلاسي هم دايركرده بودند كه خوانندگان جواني كه مي‌آمدند راديو واز صداي خوبي برخوردار بودند وپيش اديب خوانساري كار مي‌كردند از جمله محمودي خوانساري است كه پيش اديب كار كرده وبعدها خانم هنگامه اخوان كه پيش ايشان كار كرده وخيلي هاي ديگه كه ما به اسم آنها بسنده مي‌كنيم.

اديب از سال 1303 تا سال 1309 گاه در اصفهان گاه در تهران به سر مي‌برد . در سال 1309 وارد خدمات دولتي شد وكار اداري خود را از 16 مهرماه 1309 در بلديه تهران كه همان شهرداري امروزيست آغاز كرد . وي كماكان فعاليتهاي هنري خود را از جمله ضبط صفحه ، كنسرت در تهران و شهرستانها دنبال مي‌كرد . حشرو نشر دائم با اهل موسيقي وهمكاري صميمانه اديب با اسماعيل مهرتاش موجب تاسيس جامعه در سال 1305 گرديد واديب بارها در سالهاي اول تاسيس در اين جامعه آوازهايي چون ليلي و مجنون را اجرا نمودومورد استقبال فراوان قرار گرفت و اين جامعه با همكاري اديب ، صبا و چند هنر مند ديگر تا سالهاي آخر دهه 1320 رونق ورواج داشت .

 داريوش پير نياكان : و من خودم هم خدمت مرحوم اديب رسيده‌ بودم . ياد دارم اولين باري كه آزموني گذاشته شده بود كه بعد از اولين روزهاي انقلاب بود ، در راديو شورايي تشكيل شده بود كه  براي نوازنده گان درجه هنري براي گرفتن حقوق و حكم حقوقي صادر كنند يك آزموني گذاشتند كه در آن شورا ياد دارم كه مرحوم جواد معروفي ، مرحوم اديب ، مرحوم بهاري ، مرحوم تجويدي و يكي دو نفر ديگه كه الان خاطرم نيست حضور داشتند.كه آنجا من اولين بار خدمت مرحوم اديب رسيدم ، اين مطلب كه عرض مي‌كنم  مربوط به سال 58 است . همان جا هم گفتند كه چي مي‌خواهي بزني كه من گفتم كه راست پنجگاه مي‌زنم گفت مگه راست پنچگاه هم بلد هستي گفتم اگه اجازه بدين مي‌زنم وشروع كردم به راست پنجگاه زدن بعد ايشان يك پنچگاهي خواند گفت اين را با ساز جواب بده ببينم ومن هم دوباره زدم براشون خيلي خوشحال شد و شروع كرد به تشويق بنده و خوب من در سن خيلي جواني بودم و گفت كه من خيلي خوش حالم كه در بين جوانها كساني هستند كه راست پنجگاه را بلدند چون اينها دستگاههايي است كه امروزه من از نوازنده گان نمي‌شنوم و بسيار ما را تشويق كردند و بعدها هم چند بار ايشان را زيارت كردم بسيار مرد مهربان و نازنيني بودند و هر دفعه كه من خدمت ايشان رسيدم جز تشويق و راهنمايي از ايشان نديدم .

 دكتر شاهين فرهت : اديب خوانساري الان كارهايي كه من خود از ايشان دارم با مرحوم عبادي خيلي كار مي‌كردند با مرتضي محجوبي و با خالدي و با نوازندگان هم عصرشان همكاري داشتند . هيچ وقت ياد ندارم كه با نوازنده درجه دو و سه و غير معروف كار ضبط كرده باشه .

اديب از دوستداران و هواداران عارف قزويني بود و به روح وطن پرست عارف عشق مي‌ورزيد وبه مناسبت اين اسطوره عشق به ايران و ايراني كنسرت باشكوهي به ياد و بزرگداشت عارف برگذار نمود كه به نام يك شب به ياد عارف استقبال فراواني از آن شد . اديب در آن شب اشعار متعددي از عارف خواند از جمله شعري كه عارف در سال 1293 شمسي دراوايل جنگ جهاني اول در شب 28 ذيحجه در آواز ابوعطا خوانده بود، روحش شاد.

"برگرفته از برنامه آواي ايراني با كمي دخل وتصرف"

 

+ نوشته شده در  شنبه سیزدهم بهمن 1386ساعت 14:18  توسط كاوه باقری  | 

زنده ياد استاد اسماعيل اديب خوانساري قسمت اول:

استاد اسماعيل اديب خوانساري زاده خوانسار است شهري كهن در مركز ايران كه بين اراك و اصفهان در جنوب گلپايگان در منطقه اي سرسبز كوهستاني ييلاقي و خوش آب و هوا و پر از آب و درخت و چشمه سارقرار گرفته است . اديب استاد مسلم موسيقي آوازي ايران از اين خطه بر خواسته است زادگاه اديب خطه اي بود كه از دير باز مركز علم و صوت و تقرير و بيان به شمار مي‌رفت مكاتب و مدارس قديمي آن شهرت داشته و تعداد افراد با سواد آن از جمله فقها و علما و مولفات تدوين شده توسط آنها از اهميت علم در اين خطه حكايت دارد . خوانسار در تمام ادوار تاريخي خواستگاه چهره هاي برجسته در زمينه هاي علمي و ادبي و هنري بوده است دكتر باستاني پاريزي دانشمند و مورخ و اديب و شاعر و استاد دانشگاه در رابطه با زادگاه اديب خوانساري مي‌نويسد اگر خوانسار به جاي دهه ها روحاني و خطاط و شاعر مثل زلالي خوانساري و بخشي خوانساري و محمد باقر خوانساري صاحب روضات و احمد سهيلي خوانساري شاعر و هنر دوست تنها همين دو خواننده معروف اديب خوانساري و محمودي خوانساري را داشت باز هم براي ابراز فضيلت آن كافي بود . اسماعيل اديب خوانساري در روز عيد قربان سال 1320 هجري قمري مطابق با سال 1280 هجري شمسي كه سالي كبيسه بود در خانواده اي اهل علم و تقوي و معلوم و روحاني ديده به جهان گشود پدرش محمود ابن ابا القاسم خوانساري از روحانيون خوانسار و نيز از خوشنويسان برجسته و به نام زمان خود و مادرش سيده فاطمه بانويي متدين و مهربان و با صفا و تنديسي از ايثار و رافت بود . اديب در نوجواني مطالعه آثار شعراي بزرگ فارسي زبان چون حافظ و سعدي و مولانا و عشق به شعر و موسيقي در وجودش رخنه كرده و اشعار شعرا را مخفيانه با آواز خوشش مي‌خواند .

اديب خوانساري يكي از خوانندگان متاخر و از اولين كساني است كه زماني كه راديو ايران تاسيس شده شروع به همكاري با راديو ايران كرده و تقريبا مي‌شود گفت كه هم دوره مرحوم تاج است و هر دوي اينها شاگرد مرحوم سيد رحيم بودند . مرحوم اديب خوانساري نقل مي كند 10 ساله بودم كه به اصفهان آمدم و پيش سيد رحيم رفتم .استاد خوانساري بعد از آن پيش مرحوم شاكر حبيب حاجي هم كار كرده كه ايشان هم يكي از خوانندگان به نام و صاحب سبك اصفهان است و مي‌شود گفت كه اديب تقريبا جز كساني است كه به مكتب اصفهان و در شيوه خوانندگان اصفهان مي‌خواند .در شهر كوچك خوانسار در سالهاي طفوليت اديب گرامافون وجود نداشت و روزي كه استاد مخفيانه از پدر خود گرامافون با چند صفحه خريد با شنيدن آوازهاي طاهر زاده و ديگر خوانندگان آن ايام به شوق آمد و آن نواها برايش منبع الهام شد هر روز آوازهاي طاهر زاده را گوش مي‌داد و از آن صفحات تقليد مي‌كرد تنها آرزويش آن بود كه معلمي پيدا كند و نزد وي تعليم بگيرد تا آنكه عالمي روحاني به نام عندليب گلپايگاني كه از دوستان پدرش بود به خوانسار آمد وي خطيب و واعظ و اهل منبر و مردي بسيار دنيا ديده و سفر كرده بود قريحه اي خوش داشت و صدايش بم و بسيار گيرا بود در موسيقي و ادب و حكمت صاحب نظر بود با شنيدن صداي اسماعيل نوجوان وي را تشويق به آواز نمود و خود اولين معلم وي شد اديب روز به روز مسلط تر مي‌شود . عندليب كه بعدها نام تولايي را بر خود انتخاب نمود مدت 4 سال اديب را تعليم داد تا جايي كه ديگر براي آموختن به شاگردش چيزي نيافت در اين هنگام اديب بر خلاف ميل پدرش به شهر هنر پرور اصفهان كه مركز موسيقي و هنر آن دوره بود رهسپار شد در زمان ورود به اصفهان در رشته آواز استادان برجسته اي از جمله مرحوم سيد عبد الرحيم اصفهاني كه نام دار ترين استاد آواز در مكتب اصفهان و خواننده مخصوص ذل السلطان بود . همچنين ميرزا حسين ساعت ساز معروف به خضوعي ،‌ حبيب اصفهاني معروف به حبيب شاطر حاجي و ديگران كه هر يك در كار آواز ايراني سرآمد و يكتا بودند رونق صد چندان و عيار هنر آواز اصفهان داده بودند . اديب در 18 سالگي به مدت دو سال هر روز به محضر آقا سيد عبد الرحيم مي‌رفت و از محضر وي استفاده ها برد و هر روز گوشه اي و نكته اي تازه مي‌آموخت و علاوه بر اين دائما به صفحات آواز سيد حسين طاهر زاده شاگرد غير مستقيم آقا سيد عبد الرحيم گوش مي‌داد .

مرحوم اديب يك دوره صفحاتي پر كرده كه سنين جواني مرحوم اديب از سال 1312 است كه مي‌شود گفت در اين زمان اديب 27 ،‌8 ساله بوده كه اين صفحات را پر كرده و با تار مرحوم معرفي و ويلون مرحوم حسين يا حقي كه دايي آقاي پرويز يا حقي مي‌شوند . آقاي حسين يا حقي كه يكي از نوازندگان خوب كمانچه و ويلون بوده كه آن صفحات قديمي را اديب با اين دو استاد ضبط كرده و بسيار زيبا خوانده.در هنگام برگزاري كلاس هاي آقا سيد عبد الرحيم با همتاي هم سن و سال خود سيد جلال الدين اصفهاني معاشرت و دوستي داشت . تاج جوان نيز روحاني زاده و در لباس روحانيت بود دوستي اديب و تاج از محضر درس آقا سيد عبد الرحيم آغاز شد و تا زمان خاموشي هر دو به فاصله دو ماه از يكديگر ادامه يافت دوستي سرشار از خلوص و ارادت و عشق به هنر .

اديب در 20 سالگي رديف آوازي ايران را در مكتب اصفهان فرا گرفت و با صداي صاف و رسا و دلنشين خود اجرا نمود قريحه فوق العاده اديب استادش را ترغيب كرد تا وي را در سال 1300 هجري شمسي به محضر نائب اسدالله معرفي كند نائب اسد الله اديب را با شيوه هاي مختلف همراهي ساز و با آواز و جواب آواز به خوبي آشنا كرد . دكتر منوچهر جهان بگ لو موسيقي دان و محقق در مقدمه اي تحت عنوان پژوهش در مكاتب آوازي ايران مندرج در ياد نامه استاد محمود كريمي مي‌نويسد : پيشكسوت و معلم پر آوازه و آگاه هنر آواز در مكتب اصفهان مرحوم سيد رحيم است كه شاگرداني داشت نظير قاضي عسگر ، تاج اصفهاني ، شهاب مظهر ، طاهر زاده و اديب خوانساري و نيز حبيب شاكر حاجي كه بعد از تكميل هنر خود به شيراز رفت و مروج و ايجاد كننده سبك هنر در مكتب اصفهان در شيراز گرديد و به دنياي هنر موسيقي ايران عرضه داشت اديب پس از مهاجرت استادش ميرزا حبيب اصفهاني به شيراز رهسپار شد و رهسپار زادگاه حافظ گرديد و مدتي به حضور استاد خود رسيد .

 استاد همايون خرم مي گويد : من صداي مرحوم خوانساري را يك صداي با صلابت و روح نواز و اهل دل يعني اصلا در خواندنش معلوم است كه اين رهرو منزل عشق است و ضمن اين كه يك متانت خيلي خوبي دارد اولا سبك خاص خودش را دارد يعني مي‌شود گفت كه يك صدايي است و يك طنين خاص خودش را دارد نحوه اجراي شعرش باز با سبك خاص خودش است و تكيه روي كلمات خيلي زيبا و در عين حال وضوح شعر مي‌شود گفت كه چشم گير است و جمعا استاد اديب خوانساري يكي از ذخاير قديمي آواز ما است .

 داريوش پير نياكان ، استاد دانشگاه تهران نقل مي كند : بيشتر آنهايي كه شيوه شاكر حبيب را شنيده اند مي‌‌گويند كه مرحوم اديب بر شيوه شاكر حبيب مي‌خوانده و مرحوم اديب تقريبا تاسي به آن دارد و در آواز از آن تقليد مي‌كند البته مي‌گويم اين استادان خودشان به يك جايگاهي از استادي كه مي‌رسند آن تاثيرات ذوق خودشان هم بر آن شيوه است.

"برگرفته از برنامه آواي ايراني باكمي دخل وتصرف"

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و هفتم دی 1386ساعت 23:58  توسط كاوه باقری  |